Gevolgen klimaatverandering

Het groeiseizoen in de gematigde streken wordt langer, de verspreidingsgebieden van planten en dieren verschuiven naar de polen en de hooggebergten, planten gaan eerder bloeien, insecten verschijnen eerder, vogels broeden vroeger. Wat dit gaat betekenen voor de dieren en planten is niet te overzien.

Kunnen planten en dieren het tempo van de veranderingen bijhouden en meeveranderen of migreren? Reageren soorten die van elkaar afhankelijk zijn op dezelfde manier op de veranderingen of wordt hun relatie verstoord?

Van een aantal soorten daalt de populatie nu al en dat veel soorten het moeilijk zullen krijgen, is te raden.

De stijgende temperatuur heeft grote gevolgen voor de planten en dieren in de arctische gebieden. Neem de ijsbeer, onbetwiste koning van de Noordpool. De slinkende ijsmassa’s maken het hem steeds moeilijker om zijn jachtgebieden te bereiken. Het water vriest te laat dicht en smelt te vroeg, waardoor het jachtseizoen voor de ijsbeer veel korter wordt. De ijsbeer raakt verzwakt door voedselgebrek, zijn conditie gaat achteruit. Jonge ijsberen raken steeds vaker bedolven door instortende sneeuwholen, die nodig zijn om hen te beschermen tegen de bittere kou van de poolnacht. Dakloze ijsbeerjongen zijn weerloos bij een sneeuwstorm. Maar ook de zeerob, belangrijk voedsel voor de ijsbeer, heeft een sneeuwhol nodig om te overleven. Minder zeerobben betekent hongerende ijsberen.

De mooiste pinguïns ter wereld leven in het meest barre klimaat: op de Zuidpool. Ze broeden hun ei uit ver weg van het water op een ijsveld. Daar hebben ze een goede reden voor. Tegen de tijd dat het jong groot genoeg is om zelf de ijszee in te plonzen, is het ijs gesmolten tot vlakbij het nest. De zee daar is koud en zuurstofrijk en wemelt van het leven. De ijsvelden rond Antarctica worden elk jaar kleiner en daarmee komt de planning van de pinguïns in de knoop.

In de zuidelijke streken van de Noordpool kleurt de lente de witte wereld groen. De ontspruitende toendramossen zijn belangrijk voedsel voor de honderdduizenden rendieren. Massaal trekken ze achter het kiemende groen aan. Maar in 1990 ging het mis. Volgens de biologische klok waren de rendieren precies op tijd, maar de natuur bleek te vroeg. Door de hoge temperatuur was het mos al uitgebloeid. Het verlepte groen bood niet veel voedingswaarde voor de zogende vrouwtjes.

Maar ook in de tijden dat mossen bedekt zijn door sneeuw, speelt de verzachting van het klimaat het rendier parten. De dieren krabben de sneeuw met hun voorpoten weg zodat ze kunnen grazen. Maar sinds enkele jaren maakt de sneeuw steeds vaker plaats voor ijzel of ijsregens. De dikke harde laag maakt het mos onbereikbaar voor de dieren.

Zeeschildpadden zwerven door de oceanen en maken reizen van duizenden kilometers. Totdat ze op een dag opduiken voor de kust, ergens bij het warme strand waar ze zelf geboren zijn. Ze kruipen aan land om in het zand hun eieren te leggen. Daarna gaan ze weer. De warmte van de bodem broedt de eieren uit. Het WNF helpt bij het beschermen van deze broedstranden. Maar wat gebeurt er als de zeespiegel stijgt en het strand er niet meer is?

Al miljoenen jaren zwerven olifanten door Afrika. Ze reizen mee met de regens. Waar die vallen is het gras groen en lang. Tegenwoordig worden hun trekroutes maar al te vaak afgesneden door de menselijke beschaving. Ze zijn niet welkom in landbouwgebieden. Nieuwe grillen van het klimaat zorgen voor het uitblijven van de jaarlijkse regens. Steeds vaker zullen olifanten worden opgesloten in onvruchtbare gebieden, door droogte geteisterd.

Het Zambezi-bekken is een van de grootste riviergebieden in Afrika. Klimaatdeskundigen denken dat de Zambezi en haar zijrivieren steeds minder water te verwerken zullen krijgen. De verminderde hoeveelheid regen van de afgelopen vijftien jaar heeft z'n littekens al in het landschap achtergelaten. Nijlpaarden, olifanten, hoefdieren en trekvogels zoals 'onze' ooievaar, zwaluw en koekoek worden daarvan de dupe.

Hoog in de woudreuzen van het Zuid-Amerikaanse regenwoud wonen slingerapen in kleine familiegroepen. Aan het hoofd staat moeder. Zij kent het bos op haar duimpje en weet precies welke vruchten in welk jaargetijde rijp zijn voor consumptie. Die kennis heeft zij van haar voorouders. Een jaar van plotselinge droogte is een ramp. De bomen staan niet in bloei en maken geen vruchten. Hongersnood dreigt.

De pure schoonheid van het Noordpoolgebied staat in schril contrast met de schade die het broeikaseffect er aanricht. In het voorjaar begint het pakijs eerder te smelten, in het najaar groeit het ijs langzamer en minder ver aan. Steeds vaker valt er regen in plaats van sneeuw, die na bevriezing de ondergrond in een ondoordringbare spiegel verandert. Leden van de Yupik en andere inheemse gemeenschappen melden dat de veranderde toestand van het ijs het gevaarlijk maakt om te jagen. Warm zeewater zorgde in 1997 en 1998 voor een explosieve groei van zee-algen. Het waren er zo veel, dat ze zelfs vanuit de ruimte zichtbaar waren. Lees hier meer informatie over de gevolgen van klimaatverandering voor de Noordpool.

Ook op de andere pool trekt het pakijs zich terug. Zuidpoolonderzoekers zijn bang dat het broeikaseffect hier eveneens onherstelbare schade aanricht. In 1995 verdween al een groot deel van de Larsen-ijsplaat in de oceaan, en in 1999 zijn al stukken van twee andere ijsplaten in het water verdwenen.

Wat de tropische regenwouden zijn op het land, zijn de koraalriffen voor de zee: tuinen van weergaloze schoonheid met een ongekende soortenrijkdom. Die koraaltuinen worden gebouwd door koraaldiertjes. Ze kunnen alleen daar leven waar het water precies de goede diepte en precies de goede temperatuur heeft. Als het water maar één graad opwarmt of de zeespiegel maar één meter stijgt, zullen ze sterven. En met hen de onderwatertuinen en alle vissen die daar leven.

Trekvogels leiden op het oog een zorgeloos bestaan. Als hun ingebouwde wekker afgaat, vliegen ze enorme afstanden naar een gebied waar het dat seizoen goed vertoeven is. Maar hoe lang kan dit nog? Talloze wetlands langs de veelgebruikte trekroutes staan onder druk. Voedselrijke slikplaten komen onder water te staan en daar loopt de weg dood voor de trekvogels. Elders vormt de verhoogde verdamping juist de belangrijkste bedreiging voor de wetlands, die langzaam uitdrogen.

De laatste bossen van het dichtbevolkte Europa zijn het thuis van een gevarieerde planten- en dierenwereld. Van spechten tot wilde zwijnen, van vlinders tot boommarters. Zulke bossen lijken onverwoestbaar. Ze kunnen zelfs de koudste winters doorstaan, maar als de gemiddelde temperatuur slechts drie graden stijgt, zal eenderde van alle eiken- en beukenbossen ten onder gaan.

Tropische regenwouden kunnen zich goed aanpassen aan snelle klimaatveranderingen, zo blijkt wel uit fossiel materiaal. Maar nu maakt de mens het de bossen erg moeilijk. Landbouw en houtkap versnipperen de regenwouden, nevelwouden en heidewouden. De delen die aan de rand van het woud liggen zijn een makkelijke prooi voor orkanen, die steeds vaker de kop op steken. Nauwelijks beschermd door de luwte van soortgenoten, zijn de bomen slecht bestand tegen de al maar krachtiger rukwinden.

Mangrovebossen herbergen een gigantische rijkdom aan levensvormen. Een zeespiegelstijging van één meter kan in deze kustbossen ernstige schade aan de natuur toebrengen. In de mangrovebossen bij Bangladesh en India leven de meeste wilde tijgers ter wereld. Ook zijn de bossen met hun ontelbare kreken en uitgestrekte rietlanden een eldorado voor overwinterende trekvogels. Als de zeespiegel stijgt is er voor hen geen plek meer over. Zeker omdat de mangroven zich door de steeds dichter bebouwing niet landinwaarts kunnen terugtrekken.